Ome Derk

30 maart 2016 at 13:28

 
Soms lijkt een familieverhaal te fantastisch en onvoorstelbaar om te kunnen geloven. Als uit een spannend jongensboek. In het geval van ome Derk bijvoorbeeld.

Er was sprake van ene ‘ome Dirk’, althans volgens mijn vader. Een broer van zijn moeder, dacht hij zich voorzichtig maar toch met enige stelligheid te herinneren. Het intrigerende verhaal deed de ronde dat ome Dirk als jonge knaap op een avond een pakje shag ging halen om vervolgens zo’n dertig jaar lang weg te blijven. Uit een bericht naar zijn ouders zou blijken, dat hij de boot naar Indië had genomen. Er leek sprake van te zijn dat zijn vertrek naar Indië te maken had met het ‘ronselen’ voor het KNIL, maar niemand wist er precies het fijne van en het verhaal bleef daardoor in nevelen gehuld. Uiteindelijk hield hij het in Indië voor gezien en keerde na de oorlog terug naar Nederland met zijn gezin.

Niet alleen in het echte leven bleef ome Dirk tijdenlang spoorloos; ook op internet viel hij niet te traceren. Hoe ik de afgelopen jaren ook zocht, geen enkel spoor van deze ome Dirk te vinden met de mij bekende summiere gegevens. Daarbij kwam het feit dat in mijn geboorteplaats iedereen maar lukraak oom en tante werd genoemd, dus de twijfel sloeg bij mij toe of ome Dirk inderdaad wel een ‘echte’ oom van mijn vader zou zijn geweest.

Enkele weken geleden besloot ik de zoektocht naar ome Dirk weer te hervatten in de hoop dat er inmiddels meer gegevens online toegankelijk zouden zijn geworden. Direct bij één van de eerste zoekresultaten was het raak. Zijn naam, geboortedatum en de naam van zijn ouders trof ik aan op een Japanse interneringskaart uit de Tweede Wereldoorlog. Geen twijfel mogelijk dus.
Verder speuren in de geboorteregisters van de Burgerlijke Stand van Nijmegen leverde het gegeven op dat Dirk onder de naam Derk was ingeschreven: ‘… geboren op den derden der maand Januari 1910 te kwart over tien uren des voormiddags te Nijmegen aan de Zwanengas in nummer 125…’ Ome Dirk was dus ome Derk.

 

Dirk Ubeda

Geboorteakte van Derk Ubeda
Bron: FamilySearch


 
Het Zwanengas

Het Zwanengas in Nijmegen rond 1910. Derk Ubeda werd hier op nummer 125 geboren. Vanaf 1914 werd dit Piersonstraat, nadat de straat geruimd werd en er nieuwe woningen werden gebouwd.
Bron: Regionaal Archief Nijmegen (Collectie J.M.G.M Brinkhoff; Licentie: CCO)

 
Derk vertrok inderdaad op achttienjarige leeftijd met het passagiersschip m.s. Pieter Corneliszoon Hooft van de Stoomvaart Maatschappij Nederland naar Nederlands-Indië. Zijn inschrijving als fuselier is te vinden onder nummer 86763 in de nominatieve staat van het ‘Nederlandsch-Oostindisch Leger’ van het ‘Algemeen stamboek van Onderofficieren en minderen, geworven in en buiten Europa’.

 

Het stoomschip Pieter Corneliszoon Hooft, waarmee Derk naar Nederlands-Indië vertrok.
Bron: Kombuispraat (embedded)


 

Inschrijving van Derk Ubeda in de nominatieve staat van het Nederlandsch-Oostindisch Leger.
Bron: Nationaal Archief

 
In eerste instantie vestigde Derk zich in Bandoeng, de hoofdstad van de provincie West-Java op het eiland Java. Zo is te lezen in ‘Het Nieuwsblad van den Dag voor Nederlands-Indië’ onder ‘Bevolking van Batavia Gevestigd’ dat hij verhuisd was van Bandoeng naar Senen 4 in Batavia. Waarschijnlijk was daar de Kazerne van de Infanterie gesitueerd.

 

Krantenartikel Dirk Ubeda

Het Nieuwsblad van den Dag voor Nederlands-Indië van 3 december 1928
Bron: Delpher

 
Alhoewel het inmiddels bekend was dat hij inderdaad in het KNIL had gediend was de connectie met het leger snel gevonden. Volgens het programma voor de cabaretuitvoering van de militaire toneelvereniging ‘Het Masker’, voelden de heren Ubeda en van de Sluis zich geroepen (of gedwongen) de zang voor het onderdeel ‘Hans en Griet’ voor hun rekening te nemen.

 

Het Masker Bataviaasch Nieuwsblad 27-09-1929

Bataviaasch Nieuwsblad van 27 september 1929
Bron: Delpher

 
Derk Ubeda stapte op 4 juni 1931 in het huwelijksbootje met E. Bendy. De voorletter ‘E’ blijkt te staan voor ‘Elsiana’.

 

Huwelijk D. Ubeda en E. Bendy

Het Nieuws van de Dag voor Nederlands-Indië van 6 juni 1931
Bron: Delpher

 
Op 27 augustus 1931 werd het eerste kind van Derk en Elsiana geboren. Zij woonden op dat moment in Meester Cornelis (het huidige Jatinegara), een zuidelijke buitenwijk van Batavia. Derk en Elsiana zouden uiteindelijk vijf kinderen krijgen, twee zonen en drie dochters.

 

Geboorte zoon Ubeda

Bataviaasch Nieuwsblad van 2 september 1931
Bron: Delpher

 
Dan begint het familieverhaal toch wel te rammelen, want op 23 mei 1934 besloten Dirk en Elsiana het ruime sop te kiezen voor een familiebezoek in Nederland. Zij vertrokken met het s.s. Johan de Witt van Batavia naar Amsterdam. De reis zou gaan via Genua, Villefranche en Southampton. De passagierslijst in het ‘Soerabaijasch Handelsblad’ van 23 mei 1934 vermeldt: D. Ubeda, Mevrouw Ubeda en kind. Inmiddels waren Derk en Elsiana een dochter rijker. Zij was ten tijde van de reis nog geen jaar oud. Wellicht dat zij daarom niet vermeld stond op de passagierslijst.

 

D. Ubeda Passagierslijst

Soerabaijasch Handelsblad van 23 mei 1934
Bron: Delpher

 
Op 14 november 1934 keerde het gezin weer terug naar Nederlands-Indië. Deze keer met het m.s. Indrapoera vanuit Rotterdam. De verwachting was aan te komen op 13 december 1934 te Tanjung Priok, zo staat vermeld in ‘Het Nieuwsblad van den Dag voor Nederlands-Indië’ van 28 november 1934.

 

D. Ubeda Passagierslijst

Het Nieuwsblad van den Dag voor Nederlands-Indië van 28 november 1934
Bron: Delpher

 
In 1935 verhuisde het gezin naar de Molenaarsweg 13 in Batavia.

 

D. Ubeda

Het Nieuwsblad van den Dag voor Nederlands-Indië van 1 februari 1935
Bron: Delpher

 
De Tweede Wereldoorlog brak aan. Volgens de Japanse interneringskaart diende Derk als soldaat 1e Klasse bij het 4e Regiment 14e Bataljon Infanterie in Buitenzorg.
In de garnizoensplaats Tjimahi waren in 1942 vier regimenten van het KNIL gelegerd, aangevuld met Britse en Australische troepen. Door de invasie van Japan op Java hoopte het KNIL met hulp van deze bondgenoten op de hoogvlakte bij Bandoeng nog weerstand te kunnen bieden aan de inval. Het mocht niet baten. Al snel na de Japanse landing op 1 maart 1942 werd het vliegveld Kalidjati bij Bandoeng veroverd en daarmee de Indische luchtmacht uitgeschakeld. In de dagen erna volgde een aanval op de marinebasis te Soerabaja, trok het Japanse leger Batavia binnen, nam een dag later Buitenzorg in en bezette het Soerabaja. Na zware gevechten ten noorden van Bandoeng volgde op zondag 8 maart 1942 de algemene capitulatie van het KNIL, hetgeen de volgende dag bekend werd gemaakt.

Derk werd op 8 maart 1942 door de Japanse bezetter gevangen genomen in Tjimahi en op 15 augustus 1942 overgebracht naar het krijgsgevangenenkamp Java I in Bandoeng. Op 29 oktober van hetzelfde jaar werd hij per schip via de haven van Batavia overgeplaatst naar het werkkamp Thailand II in het Thaise Chong Kai. Tussen maart 1942 en januari 1945 verhuisde dit kamp enkele malen heen en weer tussen Chong Kai en Tha Makhan en werd uiteindelijk op 15 augustus 1945 gesloten. Derk zou op 30 augustus 1945 worden overgedragen aan de Geallieerden in Bangkok.

 

Document Dirk Ubeda

De Japanse interneringskaart vermeldt Achter de Kerk, Depok, als adres van zijn vrouw Elsiana.
Bron: Nationaal Archief


 

De vertaling van de Japanse interneringskaart.
Bron: © Uit de oude Koektrommel

 
Op basis van digitale bronnen was het mogelijk om het leven van ome Derk beetje bij beetje in beeld te krijgen. Oorspronkelijk had ik zijn verhaal in twee delen, als een soort lopende zoektocht, op deze website geplaatst. Dan word ik naar aanleiding van deze artikelen benaderd door een kleinzoon en kleindochter van ome Derk. Zij wisten mij heel wat te vertellen over hun grootouders en hun leven in Nederland. Als ‘kers op de taart’ werden er nog familiefoto’s toegestuurd. Hoe bijzonder!

In het kort een beschrijving van hoe het Derk en Elsina is vergaan na de komst in Nederland.

Het gezin vertrok op 22 juni 1947 met het t.s.s. Volendam van de Holland Amerika Lijn (HAL) vanuit de haven van Tanjung Priok definitief naar Nederland en kwam op 20 juli 1947 aan in Rotterdam. Na een tijdje in Tiel in een pension gewoond te hebben, verhuisden Derk en Elsiana naar de Ariënsstraat 21 in Nijmegen op de hoek aan het spoor. In de zestiger jaren werd dit adres ingeruild voor de Fanfarestraat 21 en later nummer 36 schuin er tegenover.

 

Het passagiers- en transportschip Volendam.
Bron: Kustvaartforum (embedded)


 

Vermelding in het adresboek van Nijmegen, 1955.
Bron: RAN


 

Vermelding in het adresboek van Nijmegen, 1968.
Bron: RAN

 
Derk zou tot aan zijn pensioen met vijfenvijftig jaar als onderofficier (sergeant LSK) werken op de LIMOS-kazerne (Luchtmacht Instructie en Militaire Opleidingen School) in Nijmegen, voorheen het Luchtmacht Instructie Regiment (LIR), waar de luchtmacht haar dienstplichtigen opleidde. Na zijn officiële pensionering werkte hij nog als portier en beveiliger bij het Radboud Ziekenhuis in Nijmegen.
Derk overleed op 25 september 1984 aan de gevolgen van een slopende ziekte. Hij werd vierenzeventig jaar oud.
 
 
Tekst: © Uit de oude Koektrommel
Met speciale dank aan de kleinkinderen van Derk en Elsiana voor hun bijdrage.
Bronnen: RAN, Delpher, Stichting Oorlogsgetroffenen in de Oost, Indische Kamparchieven, Wikipedia (Cimahi), Archief NTR, Loe de Jong, Andere Tijden en Passagierslijsten
 
 

Tags: