Joodse begraafplaatsen en grafstenen

 
Voor een Joodse begraafplaats geldt eeuwige grafrust. Om deze reden mogen Joodse begraafplaatsen dan ook niet worden geruimd volgens de wetten van het jodendom. Het is een plaats waar voorouders ongestoord wachten op de komst van de ‘masjiach’ (Messias); het moment dat alle rechtvaardigen zullen opstaan voor het eeuwige leven. Alleen bij hoge uitzondering mag de grafrust van de overledenen worden verstoord. Of eigenlijk alleen dan als een graf of een hele begraafplaats om een uiterst dringende reden moet worden ontruimd.

De begraafplaats ligt van oorsprong niet binnen de bebouwde kom. Ondanks dat de begraafplaats gewijde grond is, wordt een lijk als onrein gezien en daarvoor niet begraven binnen de bebouwing.
Over het algemeen zijn de Joodse begraafplaatsen in Nederland in te delen in Sefardische en Asjkenazische begraafplaatsen. Sefardische begraafplaatsen worden gekenmerkt door liggende grafstenen, terwijl op Asjkenazische begraafplaatsen de grafstenen rechtop staan. Daarnaast zijn de Joodse graven in ons land op het zuidoosten gericht in de richting van Jeruzalem.
Ondanks dat het Joodse geloof ieder mens als gelijke ziet en zo ook begraven wordt, is er vaak toch een onderscheid te vinden in de vorm, bewerking en grootte van de gedenksteen.

 

Graf Mordechai Maisel nw

Het graf van Mordechai Maisel uit 1601 op de Oude Joodse Begraafplaats in Praag.
© Uit de oude Koektrommel

 
De Hebreeuwse tekst op Joodse grafstenen begint en eindigt bijna altijd met dezelfde tekens. Beginnend met פנ (PN), wat staat voor ‘Po Niqbar’ bij mannen en ‘Po Niqbara’ voor vrouwen (hier is begraven), of met פט (PT), wat staat voor ‘Po Tamoen’ bij mannen en ‘Po Temoena’ bij vrouwen (hier is geborgen) en eindigend met תנצבה, (TNTBH) wat staat voor ‘Tehi Nisjmato Tseroera Bitsror Hachajim’ (Moge zijn of haar ziel gebonden zijn in de bundel der levenden). Dit is te vergelijken met het Latijnse R.I.P. (‘requiescat in pace’ oftewel rust in vrede) op Christelijke grafstenen.

Op de oudste zerken is meestal alleen de voornaam van de overledene te vinden, gevolgd door de vadersnaam oftewel patroniem. Op latere stenen staat veelal in het Hebreeuws de voor- en achternaam. Vaak zijn ook de woorden ‘bat’ (dochter van) of ‘ben’ (zoon van) te zien en worden soms naast de Joodse data de Christelijke data erbij vermeld. (Het Joodse jaartal kan naar de Gregoriaanse ongeveer omgerekend worden door de eerste 5 weg te laten en er 1240 bij op te tellen).
Tevens kunnen op de zerken afkortingen voorkomen in Latijnse karakters. Soms als afkorting van een Hebreeuwse tekst als Z.L. van ‘Zichrona Liwracha’ (Zijn nagedachtenis zij ten zegen) of T.M.K. de afkorting van ‘Tehi Menoechato Kawod’ (Moge zijn of haar rust eervol zijn), maar vaker als afkorting van een Nederlandse tekst als Z.R.I.V. of H.R.I.V. de afkorting van ‘Zij of Hij Ruste In Vrede’ en tenslotte Z.R.H.A. of Z.R.Z.A., wat wil zeggen ‘Zalig Ruste Haar of Zijn As’. (U vindt hier Ivriet afkortingen die voorkomen op Nederlands Joodse grafstenen).

 

Joodse begraafplaats Třebíč nw

De Joodse begraafplaats boven de Joodse wijk van Třebíč in Tsjechië.
© Uit de oude Koektrommel

 
De graven van mensen met de naam Cohen of variaties daarvan zijn meestal aan de buitenkant van de begraafplaats te vinden of langs de paden die voor de ‘Kohaniem’ door middel van speciale bordjes toegankelijk worden verklaard, het zogeheten ‘Kohaniempad’. ‘Kohen’ is Hebreeuws voor priester. De Kohaniem worden beschouwd als afstammelingen in de mannelijke lijn van de eerste Hogepriester Aäron. Zij leidden de diensten in de Tempel, geassisteerd door de Levi’iem, de afstammelingen van Levi, de derde zoon van aartsvader Jacob. Het is een priester namelijk verboden een begraafplaats te betreden, omdat deze onrein is. Het Kohaniempad is echter niet onrein en zo kan een priester toch het graf van familie bezoeken.

Op sommige zerken zijn afbeeldingen of symbolen aangebracht. Op een priestergraf staan twee zegenende handen afgebeeld. De handen worden zo gehouden bij het uitspreken van de priesterzegen in een synagoge. De vingers kunnen het teken vormen van de Hebreeuwse letter ‘sjin’ van ‘Sjaddai’ (Almachtige).
Het graf van een afstammeling van Levi is te herkennen aan een (waterschenkende) kan en schaal. Dit is het symbool van de Leviet, die de kan en schaal hanteert bij de rituele handwassing van een kohen, voorafgaand aan de priesterzegen. Zo is een hert het symbool voor afstammelingen van Naftali met namen als Zvi, Hirsch en Naftali. De leeuw staat voor afstammelingen van Juda met namen als Aryeh, Judah, Leib en Loew en de stam Benjamin heeft een wolf als symbool.
Er zijn nog meer van dit soort symbolen, zoals een sjofarhoorn voor een sjofarblazer, een gebroken tak of boom voor een jong overleden persoon en het snijwerktuig van de ‘moheel’, de uitvoerder van besnijdenissen. Een open boek duidt op een rabbijn of geleerde, een vogel duidt op het graf van een vrouw, terwijl een gebroken kaars op het graf van een vrouw een vroege dood op jonge leeftijd symboliseert.
Na 1900 komt, waarschijnlijk onder invloed van de Zionistische Beweging, de Davidster vaker voor op Joodse grafmonumenten, evenals een tros druiven als embleem van Israël en de menorah.

 

Oude Joodse Begraafplaats in Praag nw

De oudste nog bestaande Joodse begraafplaats van Europa: de Oude Joodse Begraafplaats in de wijk Josefov in Praag.
© Uit de oude Koektrommel

 
Op de sabbat en de Joodse feest- en gedenkdagen zijn de begraafplaatsen voor bezoek gesloten. Een Joodse begraafplaats heeft dezelfde ‘heiligheid’ als een synagoge en ook hier dienen mannen hun hoofd te bedekken. Het wordt als respectloos beschouwd om over een graf te lopen of erop te staan, ertegenaan te leunen, er te eten, te drinken of te roken. Als men een grafsteen nader wil bekijken, benadert men deze van de zijkant.

Traditioneel worden er geen bloemen meegenomen. Als teken dat het graf wordt bezocht en de overledene niet vergeten is leggen Asjkenazim een steen(tje) en Sefardim in Nederland vaak wat gras op het graf. In de Chassidische en andere Sefardische gemeenschappen worden veelal kaarsen gebrand.
De oorsprong van dit gebruik van steentjes is oud en stamt mogelijk uit de oudtestamentische tijd, toen het Joodse volk een nomadisch bestaan leidde. Mensen werden begraven op de plek waar ze stierven en de vaak bovengrondse graven werden bedekt met hopen stenen. Zo lieten roofdieren de graven met rust. Andere bezoekers vulden de stenen vervolgens uit respect aan.
Door de eeuwen heen kreeg het leggen van de stenen op de graven een symbolische waarde. Stenen vergaan niet. Ze hebben eeuwigheidswaarde. De onvergankelijkheid van de stenen staat ook voor eeuwige liefde en geloof en het altijd durende respect; een herinnering aan en verbondenheid met de overledene.

 

Achtergelaten steentjes op een graf nw

Achtergelaten steentjes op een Joods graf met onderaan de afkorting van ‘Tehi Nisjmato Tseroera Bitsror Hachajim’.
© Uit de oude Koektrommel


 
 
Indexen en foto’s van Joodse graven in Nederland

Op internet zijn van veel plaatsen transcripties met of zonder foto’s te vinden van Joodse graven. Toch wil ik de volgende websites en pdf-bestanden nog graag onder de aandacht brengen.
 
 
Dutch Jewry

Op deze website vindt u, naast vele andere databanken, een aantal links naar Joodse begraafplaatsen. Hieronder volgt een opsomming. Via de link komt u in een overzicht met namen en gegevens, waarbij in Amsterdam tevens de doodsoorzaak wordt vermeld.

Amsterdam-Begraafakten van de Portugees Israëlitische Gemeente

Begrafenisregister van de Portugees-Israëlietische gemeente Talmud Torah te Amsterdam 1639-1648

Amsterdam-begraafvergunningen Zeeburg

Amsterdam-Muiderberg 1834-1954

Joodse oorlogsgraven

Nijmegen begraafregister
 
 
Het Stenen Archief

Het Stenen Archief is een gemeenschappelijk digitalisatieproject van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap en Akevoth. U kunt op de kaart een provincie aanklikken. Vervolgens ziet u een overzicht van de plaatsen die inmiddels zijn gedigitaliseerd. Indien u op een plaatsnaam klikt verschijnt er een overzicht met namen en gegevens. Als u voor de naam op het vergrootglas klikt verschijnt er een foto van het betreffende graf met een volledige transcriptie en vertaling van de tekst op de grafsteen.
Zoekt u een naam, maar is de plaats van begraven niet bekend, dan kunt u zoeken in het gehele gedigitaliseerde overzicht.
Website: Het Stenen Archief
 
 
Nederlandse Kring voor Joodse Genealogie

Op de website vindt u veel informatie, links en overzichten. Via onderstaande links komt u in een overzicht met namen en gegevens of een zoekscherm.

Overzicht Joodse begraafplaats Culemburg 1743-1811

Ashkenazische begraafplaats Walensingel Middelburg 1759-1946

Sefardische begraafplaats aan de Jodengang begraafplaats in Middelburg 1656-1727

Begraafplaatsen die onder beheer staan van de Joodse Gemeente Amsterdam (NIHS)

Joods-genealogische informatie over steden in Nederland
 
 
Joodse begraafplaats Moscowa te Arnhem

Personen begraven op de Joodse begraafplaats Moscowa te Arnhem of waarvoor een gedenksteen aanwezig is. Het overzicht is op twee websites te vinden, die niet meer in gebruik zijn of nauwelijks worden bijgehouden. Voor de zekerheid worden derhalve beide websites vermeld, mocht één van de websites definitief van het internet verdwijnen.
Website: Way Back Machine
Website: Synagoge Arnhem
 
 
Joodse Begraafplaats Assen

Er is veel informatie te vinden op deze website, zoals een pdf-bestand met foto’s van een reeks grafstenen met de vertaling van de Hebreeuwse tekst, scans van het grafregister 1852-1904 en op dezelfde pagina een grafoverzicht met namen en gegevens, een pdf-bestand met gegevens van graven zonder grafsteen 1861-1941, alle overledenen 1793-heden, scans van het begrafenisregister (1861-1890, 1890-1941 en 1941-heden) en een namenoverzicht met gegevens van in Westerbork overleden personen en niet-Westerborkers die begraven zijn in Assen.
Website: Joodse Begraafplaats Assen
 
 
Stichting Historie Joods Groningen

De Stichting Historie Joods Groningen brengt de geschiedenis van de Joodse gemeenschappen in stad en provincie Groningen onder de aandacht. Op de website vindt u onder andere informatie over de Joodse begraafplaatsen in de provincie Groningen en kunt u op naam zoeken in de databank. Bij een gevonden persoon vindt u (genealogische) informatie en door te klikken op het nummer wordt de graffoto getoond.
Website: Historie Joods Groningen
 
 
Stichting Eerherstel Joodse Begraafplaats Zeeburg

De Stichting Eerherstel Joodse Begraafplaats Zeeburg heeft op het zuidelijkste deel van de Joodse begraafplaats Zeeburg een aantal stenen laten restaureren. Deze stenen dateren uit de periode maart 1883 tot maart 1885. In het pdf-bestand vindt u onder andere een namenoverzicht. Als u op een naam klikt verschijnt de graffoto met de transcriptie en vertaling van de graftekst aangevuld met genealogische gegevens.
Pdf-bestand: Eerherstel Zeeburg
Website: Eerherstel Zeeburg
 
 
Zie ook: Joodse families in Nederland
 
Tekst: Uit de oude Koektrommel
Bronnen tekst: Wikipedia, Joodse begraafplaats Assen, NIHS, Wikipedia en literatuur.