Naamsaanneming

 
Burgerlijke Stand

De burgerlijke stand is het systeem van bevolkingsregistratie, dat sinds 1811 door de Nederlandse overheid wordt gehanteerd.

Tot de Franse tijd kende Nederland geen centraal overzicht van samenstelling en omvang van de bevolking. Koninkrijk Holland en de Zuidelijke Nederlanden werden in 1810 ingelijfd in het keizerrijk van Napoleon, consul en keizer van Frankrijk. Nog voor het regime van Napoleon in 1799 werd bij de Franse wet van 20-25 september 1792 de Burgerlijke Stand vastgelegd in de ‘Code Civil’, het Burgerlijk Wetboek. Dit alles had ten doel om onder meer de dienstplicht ten behoeve van het leger van Napoleon beter af te dwingen en een efficiëntere belastingheffing in te voeren. Toen in 1810 het Koninkrijk Holland opging in het keizerrijk Frankrijk, werden de Franse wetten ook hier van kracht. De ‘Code Napoléon’ bevatte uitvoerige voorschriften betreffende de Burgerlijke Stand.
Na de annexatie van Brabant en Vlaanderen door Frankrijk werd bij decreet van 17 juni 1796 ook in de Belgische departementen de Burgerlijke Stand tussen 1796 en 1798 ingevoerd. In diverse Limburgse gebiedsdelen gebeurde dit tussen 1796 en 1804.

De feitelijke invoering verschilde per gemeente. Zo registreerde Nijmegen begin januari 1811 al geboorten, huwelijken en overlijdens, terwijl de eerste huwelijksakten in Amsterdam werden opgemaakt op 3 maart 1811. De eerste inschrijvingen in de geboorte- en overlijdensregisters van Amsterdam dateren van 23 juli 1811. In Friesland zijn er daarentegen ook gemeenten, waarvan de registers pas in 1813 beginnen.
De akten waren in eerste instantie in het Frans opgesteld, de officiële ambtelijke taal van dat moment. Vanaf 1815 zou men weer overgaan op de Nederlandse taal.

 

Akte BS Nijmegen

Overlijdensakte Burgerlijke Stand Nijmegen van 1 januari 1811.
Bron: zoekakten.nl


 
 
Naamsaanneming

Bij Keizerlijk Decreet van 18 augustus 1811 ter uitvoering van de wet van 11 Germinal XI (1 april 1803) werd aan alle ingezetenen van de Hollandse departementen die nog geen vaste familienaam bezaten, bevolen om binnen één jaar na afkondiging van het decreet een naam aan te nemen. Tot die tijd maakten velen nog gebruik van onder andere patroniemen en toponiemen. Ook voor Joodse personen was een vaste geslachtsnaam niet gebruikelijk.
De oude en de nieuwe namen werden opgetekend in het ‘Register van Naamsaanneming’. De manier van vastleggen verschilde per regio. In sommige regio’s werden de namen van alle personen vastgelegd, terwijl in andere regio’s alleen de namen werden vastgelegd van degenen die nog geen vaste achternaam hadden.

 

Formulier der verklaringen.

Formulier der verklaringen, gepubliceerd in Journal du Département des Bouches du Rhin van 29 oktober 1811.
Bron: delpher.nl

 

Franstalig formulier der verklaringen.

Het Franstalige formulier der verklaringen.
Bron: Haagse Tijden


 
 
Lang niet iedereen gaf direct gehoor aan de oproep. Vanwege het ‘matige resultaat’ verlengde het Keizerlijk Decreet van 17 mei 1813 de mogelijkheid tot naamsaanneming tot 1 januari 1814.
Veel later, toen het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden alweer enige tijd een feit was, werd bij Koninklijk Besluit van 8 november 1825 door Koning Willem I het bevel tot aanneming van een geslachtsnaam onder strafbeding herhaald, aangezien nog steeds niet iedereen een vaste achternaam had laten registreren. Men had hiervoor nog zes maanden de tijd.

 

Koninklijk Besluit omtrent het aannemen van vaste geslachtsnamen.

Koninklijk Besluit van 8 november 1825 omtrent het aannemen van vaste geslachtsnamen. Bijvoegsel behorende tot de Groninger Courant van 25 november 1825.
Bron: delpher.nl


 
 
Registers van Naamsaanneming

Registers van Naamsaanneming zijn in enkelvoud opgemaakt. De meeste originele exemplaren, die bewaard zijn gebleven, zijn veelal te vinden in de regionale of gemeentelijke archieven. De informatie die in deze registers is opgenomen is zeer divers en verschilt per gemeente. Zo kan de akte van naamsaanneming de oude en nieuwe naam van aangever bevatten, de namen en leeftijden van de kinderen, het woonadres en vermelding van het beroep.

 

Akte naamsaanneming

Akte van naamsaanneming; Gemeente Harlingen 1811.
Bron: allefriezen.nl


 
 
Hieronder volgt een overzicht van de Registers van Naamsaanneming, die online doorzoekbaar zijn. Veelal betreffen het transcripties, maar soms zijn de scans van de originele akten online te vinden.
 
 
Naamsaanneming Akkerwoude
Pdf-bestand: HVNF
 
Joodse naamsaanneming Amsterdam 1812-1835
Website: Dutch Jewry
 
Aangenomen geslachtsnamen Gemeente Barneveld 1812-1826
Pdf-bestand: Marcel van de Krol
 
Naamsaanneming Barneveld, Ede, Harderwijk, Nijkerk en Putten
Pdf-bestand: Streekarchivariaat
 
Naamsaanneming Beverwijk 1811
Website: VPND (scans)
 
Naamsaanneming Dalfsen 1812
Pdf-bestand: Oud Dalfsen
 
Naamsaanneming Dordrecht 1826
Website: Uw Stamboom Online
 
Naamsaanneming Epe, Hattem, Heerde, Veessen en Vaassen 1812 en 1826
Een gecombineerde klapper op de naamsaannemingsregisters van de gemeenten Epe, Hattem, Heerde, Veessen en Vaassen van 1812 en 1826.
Pdf-bestand: Streekarchief Epe Hattem Heerde
 
Naamsaanneming Ermelo 1812
Website: OV Ermeloo
 
Naamsaanneming Friesland
Bijna alle registers met familienamen zijn bewaard gebleven. Alleen die van de eilanden, Het Bildt, Menaldumadeel en Leeuwarden zijn verloren gegaan. Ga naar de website en klik op ‘zoeken’. Vervolgens gaat u naar ‘uitgebreid zoeken’. Hier kunt u een naam ingegeven en als bron ‘Naamsaanneming 1811’ aanvinken. Let wel: veel namen zijn verkeerd in de akten genoteerd. Zo komen in één en dezelfde familie soms meerdere varianten van dezelfde achternaam voor.
Website: AlleFriezen (Scans)
 
Naamsaanneming Grijpskerk 1811-1812
Website: T. Wierstra
 
Naamsaanneming Haarlem 1811
Website: KNGGW
 
Naamsaanneming Hardenberg 1812
Website: Historische Projecten
 
Naamsaanneming Harlingen
Website: Kleine Kerkstraat (Scans)
 
Naamsaanneming Hengelo 1812
Pdf-bestand: Sijses
 
Naamsaanneming Hoogeveen 1813 en 1826
Pdf-bestand: Hoogeveen Historie
 
Naamsaanneming Kampen 1811-1813
Website: HV Jan van Kampen (Scans)
 
Naamsaanneming Kampen 1811
Website: VPND (Scans)
 
Naamsaanneming Longerhouw 1811
Website: Historie Schettens
 
Naamsaanneming Losser 1812
Website: Historische Kring Losser
 
Naamsaanneming Nederland (diverse plaatsen en jaren)
Website: Zoekakten (Scans)
 
Joodse naamsaanneming Nijmegen
Website: Dutch Jewry
 
Naamsaanneming Oldebroek 1813 en 1826
Website: Streekarchivariaat
 
Naamsaanneming Overijssel
De volgende gemeenten ontbreken: Blokzijl, Diepenheim, Genemuiden, Gramsbergen, Hellendoorn, Raalte, Tubbergen, Wanneperveen, Weerselo, Wierden
Website: HCO (zoeken op naam en plaats)
Website: HCO (zoeken op plaatsnaam)
 
Registratie familienamen Peize 1812 (met genealogische gegevens)
Website: Peize Wikia
 
Naamsaanneming Peize 1813
Website: Arend Arends
 
Naamsaanneming Putten 1812 (met genealogische gegevens)
Website: Gemeentearchief Putten
 
Naamsaanneming Schokland 1811
Website: VPND (Scans)
 
Naamsaanneming Velp 1813
Pdf-bestand: Harry Bruger
 
Naamsaanneming Vriezenveen 1812 en 1826
Website: Oud Vriezenveen
 
Naamsaanneming Weesperkarspel 1811
Website: Stadsarchief Amsterdam (Scans)
 
Naamsaanneming Zaandam 1811-1813 en 1827
Website: VPND (Scans)
 
Joodse naamsaanneming Zutphen 1811-1812
Pdf-bestand: Genealogie Domein

 
Zie ook: Herkomst achternaam.